Een Berlijns monument voor prinses Wilhelmina
Het Loo, 9 juni 1820. Prinses Wilhelmina overlijdt. Anoniem. Atlas van Stolk, Rotterdam.
Op 9 juni 1820 overlijdt Prinses Wilhelmina van Pruisen, de moeder van koning Willem I op Paleis Het Loo. Het onderschrift van een oude prent uit die tijd maakt melding van “Het Treurig Afsterven van H.K.H. Frederika Sophia Wilhelmina Prinsesse Douariere van Oranje Nassau”. Daarmee komt een einde aan een veelbewogen leven dat op 7 augustus 1751 in Berlijn begint. Ze is de enige zuster van prins Friedrich Wilhelm II (1744- 1797) die in 1786 koning van Pruisen wordt.
Wilhelmina is net zestien jaar oud als ze op 4 oktober 1767 in het koninklijke stadspaleis in Berlijn in het huwelijk treedt met de dan negentienjarige erfstadhouder prins Willem V. In de jaren die volgen beleven Willem V en Wilhelmina turbulente politieke ontwikkelingen.
Als in 1795 de Franse legers het land binnenvallen gaat het gezin van de prins in ballingschap en verblijft het in Engeland en diverse Duitse gebieden. Daar overlijdt Willem V in 1806 in Braunschweig. Na veel omzwervingen komt Wilhelmina in 1807 in Berlijn aan. Hier woont ze in het ‘Niederländisches Palais’ op de boulevard Unter den Linden, dat haar zoon de latere koning Willem I hier in 1803 heeft gekocht.
Na de val van Napoleon keert Wilhelmina in 1814 terug in Nederland.
Vanaf die tijd woont ze in Paviljoen Welgelegen in Haarlem en verblijft ze regelmatig in Den Haag en op Het Loo waar ze in 1820 overlijdt.
De huwelijksceremonie van stadhouder Willem V en prinses Wilhelmina van Pruisen op 4 oktober 1767 in het koninklijk paleis van Berlijn. Anoniem. Rijksmuseum, Amsterdam.
Hoe herinneren we ons Wilhelmina?
Wilhelmina wordt door historici verschillend beoordeeld. De kwalificaties lopen uiteen van “daadkrachtig” en “heldin” tot “heerszuchtig”.
Schoolplaat (1911), De aanhouding van prinses Wilhelmina aan de Goejanverwellesluis op 28 juni 1787. J.J.R. de Wetstein-Pfister (1867-1942). Collectie auteur.
In de traditionele Nederlandse vaderlandse geschiedenis is ze vooral bekend door de oude schoolplaat waarop “De aanhouding van prinses Wilhelmina aan de Goejanverwellesluis” in 1787 is afgebeeld. In de daaraan voorafgaande jaren lopen in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden de spanningen sterk op tussen de Oranjegezinden en de door Frankrijk gesteunde Patriotten. Een burgeroorlog dreigt. Willem V en Wilhelmina voelen zich in 1785 genoodzaakt uit Den Haag naar Het Loo te vertrekken. In 1786 kiezen ze de Valkhof in het oranjegezinde Nijmegen als residentie.
Buste van prinses Wilhelmina (1782). Marie-Anne Falconet-Collot (1748-1821).
Galerij Willem V, Mauritshuis, Den Haag.
Op 28 juni 1787 vertrekt Wilhelmina vandaaruit naar Den Haag om in de Staten-Generaal de positie van Willem V te bepleiten. Zo ver komt het echter niet. Bij de grens van Holland wordt ze door een patriottisch vrijkorps aangehouden en opgebracht naar Goejanverwellesluis. Haar verzoek om door te mogen reizen naar Den Haag wordt afgewezen. De volgende dag keert ze onverrichter zake terug naar Nijmegen. Ze stelt haar broer koning Friedrich Wilhelm II in Berlijn van de gang van zaken op de hoogte. Hij beschouwt de aanhouding van Wilhelmina als een vijandelijke daad en een schending van het volkenrecht. Hij mobiliseert zijn troepen voor een veldtocht tegen “die holländischen Straßenräuber”, eist genoegdoening van de Staten van Holland en stelt een ultimatum. Dit loopt op 12 september af. De Staten gaan hier niet op in. Op 13 september trekt een Pruisische troepenmacht van 20.000 man het gewest Holland binnen. Als laatste capituleert Amsterdam op 10 oktober.
De rol van de patriotten is uitgespeeld en de macht van Frankrijk in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is gebroken. Ook is een burgeroorlog voorkomen. De kosten van de invasie moeten door Holland aan Pruisen worden terugbetaald. Hiervoor wordt een extra belasting ingevoerd die de “vijfentwintigste penning” gaat heten.
Friedrich Wilhelm II ziet zichzelf als de grote vredesbrenger en tooit zich met het predicaat ‘Friedensfürst’. Deze rol vindt zijn hoogtepunt als hij in april 1788 het bondgenootschap tussen Pruisen, Groot-Brittannië en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ondertekent. Als bekroning van deze alliantie besluit hij in Berlijn een monumentale poort te laten bouwen.
Holland betaalt het monument
In Berlijn wordt het succes van Friedrich Wilhelm II uitbundig gevierd. De rol van Wilhelmina vormt een belangrijk deel van het succesverhaal. In de zomer van 1789 krijgt ze een groots onthaal in de Pruisische hoofdstad.
Bij die gelegenheid wordt haar een fraai uitgewerkt model getoond van de inmiddels in aanbouw zijnde poort. Die zal “Brandenburger Tor” gaan heten en het opschrift “Friedenstor” (Vredepoort) krijgen. De bouw wordt gefinancierd met de uit Holland ontvangen betalingen voor de invasie. Er wordt met man en macht gewerkt om de poort zo snel mogelijk op te leveren. Op 1 oktober 1791 vindt namelijk in het koninklijk paleis in Berlijn de huwelijksceremonie plaats van koning Willem I (toen nog erfprins) met de dochter van Friedrich Wilhelm II. Ook zij heet Wilhelmina en zal later de eerste koningin van Nederland worden. Op 6 augustus 1791 worden de steigers rond het bouwwerk afgebroken. En zo kunnen de talloze bruiloftsgasten uit binnen- en buitenland op de huwelijksdag het indrukwekkende monument voor de herstelde vrede in Holland bewonderen..
Brandenburger Tor, “Zug des Friedens“(1791). Johann Gottfried Schadow (1764-1850).
De Brandenburger Tor is versierd met talloze reliëfs. Episoden uit de Pruisische geschiedenis worden daarin gepresenteerd met gebruikmaking van symbolen en personen uit de Grieks-Romeinse mythologie. Het belangrijkste reliëf is aan de voorzijde boven de hoofddoorgang aangebracht. Het stelt de optocht van de vrede voor (“Zug des Friedens”). Rechts in het reliëf is Friedrich Wilhelm II afgebeeld als Herakles die op het punt staat vernietigend uit te halen tegen de giganten Porphyrion en Alkyoneus.
De centrale figuur in het reliëf is Wilhelmina, hier afgebeeld als Irene, de godin van de vrede. Ze staat in een zegekar waarin een palmtak over haar schouder is gelegd als teken van de overwinning. Ze draagt een lauwerkrans, echter niet op haar hoofd maar in haar uitgestrekte hand. Ze kijkt door de krans naar haar als Herakles voorgestelde broer. Dit als teken dat hij met de krans voor zijn overwinning gekroond moet worden. En zo is de Brandenburger Tor al
meer dan 200 jaar een indrukwekkend vredesmonument voor een prinses die in Berlijn is geboren en op Het Loo in Apeldoorn is overleden.
Detail “Zug des Friedens“. Prinses Wilhelmina van Pruisen, voorgesteld als Irene, de godin van de vrede.
Brandenburger Tor (2011), met de op de voorgrond de door Nederland geschonken tulpen en blauwe druifjes.
Aanbevolen literatuur: Das Brandenburger Tor. Geschichte eines Berliner Urgesteins. Dr. Zitha Pöthe-Elevi. Eisengold Verlag GmbH, Berlin.
David Hakkenberg, maart 2024
Weetjes van David Hakkenberg
Dhr. D. (David) Hakkenberg MA
Dit weetje is exclusief voor Stichting Koninklijk Apeldoorn geschreven door Dhr. David Hakkenberg.
