Koninklijke ballingen in Engeland 2
Koningin Wilhelmina had de dreiging van een oorlog met nazi-Duitsland al sinds het najaar van 1939 in de lucht voelen hangen. Toen de Duitse legers op 10 mei 1940 Nederland inderdaad binnenvielen, kwam dit voor haar dan ook niet als een verrassing. De vorstin had om veiligheidsredenen inmiddels Het Loo verlaten en bracht de meidagen van 1940 met haar dochter Juliana, prins Bernhard en hun twee kleine kinderen Beatrix en Irene op Paleis Noordeinde in Den Haag door, waar een kleine schuilkelder bescherming moest bieden bij eventuele bombardementen. Op 12 mei was de situatie zo dreigend geworden, dat besloten werd Juliana met haar gezin naar Engeland over te brengen. Vandaaruit reisde de kroonprinses later met haar kinderen door naar Canada, waar zij de oorlogsjaren zou doorbrengen. Bernhard keerde snel weer naar bezet gebied terug. Op 13 mei moest ook koningin Wilhelmina de wijk nemen. Vanuit Hoek van Holland zou zij naar Zeeuws-Vlaanderen worden gebracht, maar toen die route door oorlogshandelingen geblokkeerd was, zat er weinig anders op dan de protesterende en diep verdrietige vorstin ook naar Engeland over te varen. Zo werd zij de beroemdste koninklijke Nederlandse balling ooit in het Verenigd Koninkrijk.
Afb. 1
Cor Visser, Koningin Wilhelmina in Londen, 1941. Coll. Paleis Het Loo Nationaal Museum, Apeldoorn (bruikleen Geschiedkundige Vereniging Oranje-Nassau)
Bekend is dat koningin Wilhelmina de spil van de Nederlandse regering in ballingschap werd (Churchill noemde haar ‘de enige man’ in het oorlogskabinet), dat zij via haar toespraken via Radio Oranje het moreel van haar landgenoten hoog probeerde te houden en dat de Engelandvaarders altijd kort na hun gevaarlijke overtocht door haar werden ontvangen, eerst in Londen, Chester Square, later in Stubbings House in Maidenhead.
Van schilderen, altijd de beste manier voor Wilhelmina om te ontspannen, kwam aanvankelijk niets terecht. Door alle doorstane emoties was zij moe. Bovendien was het Engelse landschap haar vreemd. Pas in het najaar van 1940 nam zij palet en penseel weer ter hand. Toen ook werd zij lid van de Royal Society of British Artists en kwam zij in contact met mede kunstenaars. De belangrijkste onder hen was Cor Visser (1903-1982), een getalenteerde zeeman die in Engeland was ‘aangespoeld’ en daar zelfs tot de officiële war artist werd benoemd.
Afb. 2
Yousuf Karsh, Portretfoto van prinses Juliana 1940. Paleis Het Loo Nationaal Museum Apeldoorn
In die hoedanigheid tekende hij niet alleen de Nederlandse regering in ballingschap, maar ook de koningin Wilhelmina, prins Bernhard en prinses Juliana. In 1940 vervaardigde Cor Visser in opdracht van de regering het enige geschilderde of getekende portret van de koningin, dat in de oorlogsjaren ontstond (afb. 1). Het laat haar zien, zoals zij zichzelf graag zag in deze periode, als een mengeling van ‘majesteit en eenvoud’, gekleed in een eenvoudige japon met een kanten kraagje (dat nog steeds in de Koninklijke Verzamelingen wordt bewaard), zonder enige opsmuk.
De tekening van Visser werd vermenigvuldigd als litho, die in Engeland te koop was en door vliegtuigen op haar verjaardag, 31 augustus, boven bezet gebied werd uitgestrooid. Cor Visser gaf de koningin ook schilderles en was haar behulpzaam bij het inlijsten en selecteren van haar eigen werk ten behoeve van tentoonstellingen.
Ook prins Bernhard en prinses Juliana werden door Cor Visser getekend, de prins naar het leven in uniform, de prinses, die zich immers in Canada bevond en dus niet kon poseren, naar een foto. De foto (afb. 2) was gemaakt door de beroemde Canadese fotograaf Yousuf Karsh (1908-2002), die de prinses en haar kinderen (en prins Bernhard als hij in Canada was) meerdere malen heeft gefotografeerd. Enkele van zijn foto’s zijn op briefkaartformaat gereproduceerd zodat zij boven bezet gebied konden worden uitgeworpen. In vele Nederlandse gezinnen worden dergelijke plaatjes nog bewaard. De mooiste foto, die Karsh van Juliana maakte, in 1940, schonk hij aan prins Bernhard en deze stelde hem op zijn beurt in 1941 weer ter beschikking van Cor Visser, zodat deze er een tekening naar kon maken, een voorstudie voor een later uit te brengen prent. De originele tekeningen door Cor Visser van prinses Juliana en prins Bernhard zijn verloren gegaan, mogelijk bij een transport naar Canada.
Afb. 3
Onbekende kunstenaar naar Cor Visser, Prinses Juliana 1942. Proefdruk voor een verder niet uitgegeven prent. Koninklijke Verzamelingen
In de Dutch Church in Austin Friars in Londen bleken zich echter twee proefdrukken in rood (afb. 3) van het portret van Juliana te bevinden. De prent is verder niet uitgegeven en deze proefdrukken zijn het enige wat herinnert aan wat het enige officiële oorlogsportret van de prinses had moeten worden. Op 5 februari 2009 is het beste exemplaar van de twee proefdrukken in een kleine ceremonie in de Dutch Church in Londen aan de Koninklijke Verzamelingen geschonken. Samen met de Nederlandse ambassadeur in het Verenigd Koninkrijk mr P.W. Waldeck en de directeur van de Stichting Historische Verzamelingen van het Huis Oranje-Nassau drs Ph. Maarschalkerweerd had ik de eer bij deze feestelijke gebeurtenis aanwezig te mogen zijn.
Marieke Spliethoff, oud-conservator Paleis Het Loo Nationaal Museum, juni 2023
Weetjes van Marieke Spliethoff
Drs. M.E. (Marieke) Spliethoff
Dit weetje is exclusief voor Stichting Koninklijk Apeldoorn geschreven door Drs. Marieke Spliethoff, oud-conservator van Paleis Het Loo.
